AZƏRBAYCANDA İNŞAAT və MEMARLIQ

Xülasə

Professor K.Terzaginin qoyduğu elmi irs hələ də geotexniki alimlərin onun irəli sürdüyü fərziyyələrin hərtərəfli yoxlanılması və onların aktuallığını eksperimental olaraq yoxlamaq baxımından marağına səbəb olur. Müəllifl eyni qrunt nümunəsində büzülmə zamanı gillərin "həssaslığının" daha sadə və daha dəqiq öyrənilməsi üçün yeni bir metod və cihaz hazırladılar. Tədqiqat üçün bu parametr K.Terzaginin monoqrafiyasında təklif edilmişdir. Tədqiqatlarımız göstərdi ki, gil qruntunun quruluşunun pozulması onların uzunmüddətli genezis prosesində əmələ gələn sement bağlarının məhv edilməsi ilə əlaqədardır. Sızdırmazlıq-şişkinlik rejimində təbii gil torpaqlarının sınaqları K.Terzaginin tədqiqatlarında göstərdi ki, yanal genişlənmə olmadıqda şişlik əyrisi loqarifmik əyri şəklindədir və şişkinlik üçün elastiklik modulu xarici yükə birbaşa nisbətdə azalır. Tədqiqatlarımız göstərdi ki, müxtəlif monomineral gillərdə onsuz da sıxılma-şişkinlik rejimində 4-5 gil test dövrü ərzində sabit bir tarazlıq histerez döngəsi əldə edilir. Qurutma zamanı gil torpaqların büzülməsinin eksperimental və model tədqiqatları göstərdi ki, müxtəlif mineral tərkibli gillərdəki sıxılma qərqinlikləri K.Terzaginin gil qruntlara tətbiq etdiyi kapilyar nəzəriyyəyə tam uyğundur. K.Terzaginin gil qruntların gərginlik-deformasiya vəziyyətini öyrənmək üçün təklif etdiyi temperatur və rütubət bənzətməsinin perspektivləri çox aktual idi. Bu metod müəllif tərəfindən şişmiş gil qruntların gərgin-deformasiya vəziyyətini öyrənərkən geniş istifadə olunur. İnkişaf etmiş metodda, temperatur potensialı əvəzinə, zaman vahidi üçün şişmiş gil torpaq həcminin vahidində fiziki və kimyəvi cəhətdən özünü göstərən enerji aktiv su kimi təqdim olunan artan nəmin enerji mənbəyi istifadə olunur. Sahə araşdırmalarından və çuxurun dibinin qaldırılması və qruntun islatma dərinliyinin vaxtdan asılılığının qrafiklərindən sonra hesablamalar K.Terzaginin təklif etdiyi gil təbəqəsinin şişməsini proqnozlaşdırma metodu və müəllif tərəfindən təklif olunan ədədi inteqrasiya metodu ilə aparılmışdır. Nəticələr arasındakı fərq yalnız 9% ilə fərqlənirdi ki, bu da K.Terzagi metodunun praktik effektivliyini göstərir.